h Dolar 8,2557 %-0.19
h Euro 10,0261 %-0.19
h BIST100 1.435,19 %0.52
h Bitcoin 473018 %-1.06097
a İkindi Vakti 16:58
İstanbul 25°
  • Adana
  • Adıyaman
  • Afyonkarahisar
  • Ağrı
  • Amasya
  • Ankara
  • Antalya
  • Artvin
  • Aydın
  • Balıkesir
  • Bilecik
  • Bingöl
  • Bitlis
  • Bolu
  • Burdur
  • Bursa
  • Çanakkale
  • Çankırı
  • Çorum
  • Denizli
  • Diyarbakır
  • Edirne
  • Elazığ
  • Erzincan
  • Erzurum
  • Eskişehir
  • Gaziantep
  • Giresun
  • Gümüşhane
  • Hakkâri
  • Hatay
  • Isparta
  • Mersin
  • istanbul
  • izmir
  • Kars
  • Kastamonu
  • Kayseri
  • Kırklareli
  • Kırşehir
  • Kocaeli
  • Konya
  • Kütahya
  • Malatya
  • Manisa
  • Kahramanmaraş
  • Mardin
  • Muğla
  • Muş
  • Nevşehir
  • Niğde
  • Ordu
  • Rize
  • Sakarya
  • Samsun
  • Siirt
  • Sinop
  • Sivas
  • Tekirdağ
  • Tokat
  • Trabzon
  • Tunceli
  • Şanlıurfa
  • Uşak
  • Van
  • Yozgat
  • Zonguldak
  • Aksaray
  • Bayburt
  • Karaman
  • Kırıkkale
  • Batman
  • Şırnak
  • Bartın
  • Ardahan
  • Iğdır
  • Yalova
  • Karabük
  • Kilis
  • Osmaniye
  • Düzce
a
X

Kutül‘amare 2021

Kutül‘amare

Kutül‘amare

Çoğunlukla Medînetülkût şeklinde adlandırılan Kûtül‘amâre, Bağdat ile Amâre içinde Dicle nehrinin sol kıyısında ve Fırat ile Dicle’yi birleştiren eski Şattülhay (el-Garraf) Kanalı’nın Dicle tarafındaki ağzının karşısındadır.

Mustafa L. BİLGE
TDV İslam Ansiklopedisi

Çoğunlukla Medînetülkût şeklinde adlandırılan Kûtül‘amâre, Bağdat ile Amâre içinde Dicle nehrinin sol kıyısında ve Fırat ile Dicle’yi birleştiren eski Şattülhay (el-Garraf) Kanalı’nın Dicle tarafındaki ağzının karşısındadır. Kût Hintçe’deki kot (kale) kelimesinden gelmekte ve Irak’ta bu isimle anılan Kûtülmuammer ve Kûtülhay benzer biçimde bölgeler de bulunmaktadır. Kûtül‘amâre’nin kuzeyine doğru genişleyen ovalar Arap kabilelerinden Benî Lâm’ın kollarından Benî Rebîa’nın yaşamış olduğu yerdir. Fazla eski bir yerleşim merkezi olmayan Kûtül‘amâre, Mazeraya adlı bir İlkçağ nahiyesinin bulunmuş olduğu yerde kurulmuştur; Yâkūt el-Hamevî’nin “el-Mezâr” söylediği yerin de burası olduğu tahmin edilmektedir.

Bölgenin Osmanlı idaresine girmesi Kanûnî Sultan Süleyman zamanında (1520-1566) Bağdat’ın fetih edilmesi esnasında gerçekleşir. Kûtül‘amâre, İran Şahı I. Abbas’ın Bağdat’ı ele geçirmesiyle (1032/1623) bir fasıla elden çıktıysa da IV. Murad’ın Bağdat’ı tekrardan fetih edilmesi (1048/1638) üstüne yine Osmanlı Devleti sınırları içine girdi. İdarî taksimatta Bağdat vilâyeti merkez sancağına bağlı bir kaza merkezi olan Kûtül‘amâre’de, Dicle’de buharlı gemilerin emek harcaması ve Lynch Şirketi’nin burada kömür depoları ve yakıt istasyonları kurması üstüne büyük bir hareketlilik başladı. Bu sebeple 1869’da İngiliz Lynch Şirketi, Osmanlı Devleti’nden Bağdat ile Basra içinde vapur işletme imtiyazı almış ve arada kalan Kûtül‘amâre’yi bir istasyon olarak belirlemişti. XIX. yüzyılın sonlarında Gureybe, Bedre, Cîzân ve Zurbatiye nahiyelerinin bağlı bulunmuş olduğu Kûtül‘amâre kazasının nüfusu (çoğunluğu Sünnî) 30.000 şahıs kadardı. Merkezde ise nüfus 4000’in birazcık üstünde idi. Halk genel anlamda tarım ve taşımacılıkla uğraşıyordu. Yahudiler altın işlemeciliği ve ticareti, hıristiyanlar daha fazla demirhindi ticareti yapıyorlardı. Kaza merkezinde 200 iş yeri, on otel, sekiz kahvehane ve yün eğirmek için iki de işlik vardı. Şehrin çevresindeki araziler İran tarafınca gelen ve Dicle’ye dökülen Kelâl nehriyle sulanırdı ve pek verimliydi. XX. yüzyılın başlarında, doğrusu Osmanlı periyodunun sonlarına doğru kasabanın nüfusu 7000 kadardı ve burada bir rüşdiye mektebi, Sünnî ve Şiîler için birer cami, bir havra, iki han, fazla sayıda iş yeri, mağaza ve dükkânla iki hamam bulunuyordu. 1329 (1911) senesi Bağdat salnâmesinde 1500 konut, 150 dükkân ve on hanın kayıtlı olduğu görülmektedir.

I. Dünya Savaşı esnasında Kûtül‘amâre fazla hareketli günler yaşadı. 1915 senesi Eylül sonlarına doğru İngiliz Generali Townshend Dicle nehri uzunluğunda harekete geçti; Osmanlı Devleti’nin Türk ve Araplar’dan oluşan kuvvetleri Albay Yûsuf Nûreddin Bey’in kumandasında bulunuyordu. Hedefleri Bağdat’ı almak olan İngilizler yol üstündeki Kûtül‘amâre’yi işgal ettiler (26 Eylül 1915). Bunun üstüne bölgedeki Altıncı Ordu’nun başına Birinci Ordu kumandanı Alman Mareşali Goltz Paşa getirildi (22 Ekim 1915). 22-26 Kasım 1915’te General Townshend, Bağdat’a 30 km. uzaklıktaki Selmânıpâk denilen bölgede taarruza başladı. Meydana gelen çarpışmalar, Bağdat’ı ele geçirmeye çalışan İngilizler’le onları durdurmaya çalışan Türkler içinde büyük bir mücadeleye dönüştü. Fazla sayıda yitik veren İngilizler Kûtül‘amâre’ye çekilirken Osmanlı kuvvetleri kaleyi kuşatma altına aldılar (5 Aralık 1915). Halil Paşa kumandasındaki bu kuşatma ve İngilizler’in verdikleri karşı savaşım I. Dünya Savaşı’nın en mühim çarpışmaları içinde yer alır. 1916 senesinin başlarında İngilizler’in Irak cephesi kumandanlığında bulunan General Nixon’un yerine General Percy Lake belirleme edildi. General Percy Lake’in talimatıyla Basra tarafındaki İngiliz kuvvetlerinin kuşatma altındaki General Townshend’e yardım teşebbüsleri netice vermedi ve İngilizler, Hindistan’dan Basra’ya gönderilen yeni tugayların desteğinde 5 Nisan 1916’da Felâhiye’de başlattıkları dört gün devam eden taarruza karşın kuşatmayı yaramadılar. Kaledeki yiyecek stoklarının tükenmesi üstüne uçaklarla atılan yiyecek paketlerinin bir çok nehire düştüğünden meydana getirilen yardımlar yerine ulaşmadı. İngilizler, 21-22 Nisan 1916’da IV. Felâhiye Muharebesi denilen bir hücum daha gerçekleştirdilerse de sona püskürtüldüler. Başka çaresi kalmayan General Percy Lake, 26 Nisan 1916’da kuşatma altındaki General Townshend’e Türkler’le teslim müzakerelerini başlatmasını bildirdi. Yaklaşık beş ay devam eden kuşatmanın kaldırılması karşılığında İngilizler tüm silâhlarını ve 1 milyon sterlin tazminat vermeyi öneri ettiler ve karşılığında Amâre yolu ile Hindistan’a gitmek için müsaade istediler; Türk tarafı ise İngilizler’in kayıtsız şartsız teslim olmasında direndi. Nihayet 27 Nisan 1916’da Kûtül‘amâre’nin 4 km. kuzeybatısında ırmak üstünde Halil Paşa ile General Townshend içinde meydana getirilen görüşmede İngilizler tazminatı 2 milyon sterline çıkardılar. 29 Nisan 1916 günü protokol imzalanmasının arkasından halkın coşkulu gösterileri içinde Türk kuvvetleri Kûtül‘amâre’ye girdi ve 13.309 kişilik İngiliz ordusunu teslim aldı.

Kûtül‘amâre zaferi genel anlamda I. Dünya Savaşı’nı etkilemiş ve Bağdat’ı ele geçirmeye yönelik planlar icra eden İngilizler’e büyük bir vuruş vurmuştur. Ancak bu askerî başarı, Haziran 1916’da Hicaz’da ortaya çıkacak olan İngilizler’in düşündüğü Şerif Hüseyin ayaklanmasını engelleyemedi. 1916 ve 1917 yıllarındaki savaşlar Osmanlı Devleti’nin bağlı bulunmuş olduğu tarafın başarısızlığı ile sonuçlandığından Ortadoğu tamamen kaybedildi; Şubat 1917’de Kûtül‘amâre ve Mart ayında Bağdat İngilizler’in eline geçti. Bölgeye gelen İngiliz manda idaresinin yapmış olduğu idarî taksimata nazaran Kûtül‘amâre yeni kurulan on dört livânın (muhafaza) anne şehirlerinden biri, sonrasında da Irak Devleti’nin kurulmasıyla (Ağustos 1921) bu on dört livâdan birinin merkezi oldu. Günümüzde on sekiz muhafazadan Vâsıt’ın merkezi olup muhafazanın nüfusu 860.000 (2002) Kûtül‘amâre’nin nüfusu 380.000’dir (2002).

BİBLİYOGRAFYA
Cuinet, III, 139-142; Delîlü’l-Ḫalîc (Coğrafya), III, 1296-1298; Bağdad Vilâyeti Salnâmesi (1329), s. 242-246; Kûtülamâre Muhasarası, Başkumandan Sir Percy Lake Raporu (trc. Hüsameddin), İstanbul 1332; Mehmed Emin, Selmânıpâk Meydan Muharebesi, İstanbul, 1337, II, 329-336; V. F. Townshend, My Campaign in Mesopotamia, London 1920; a.e.: Irak Seferim, İstanbul 1337, s. 198-202; F. J. Moberly, The Campaign in Mesopotamia: 1914-1918, London 1923-24, I-II; a.e.: Irak Seferi (trc. Binbaşı Cemal), İstanbul 1928, II, 70-76, 187, 213-215, 428-431, 457-474, 520-522; S. H. Longrigg, Four Centuries of Modern Iraq, Oxford 1925, s. 294, 313; a.mlf., Iraq 1900 to 1950, Oxford 1953, s. 80-81; Naval Intelligence Division. Admiralty Handbooks, Iraq and Persian Gulf, London 1944, s. 277-283, 543-544; Field Marshal von der Goltz, Golç Paşanın Hatıratı (trc. Salih Mayakuşu), İstanbul 1932, tür.yer.; R. Millar, Kut: The Death of an Army, London 1969; Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi: Irak-İran Cephesi 1914-1918, Ankara 1979, III/1, s. 373-380, 407-500, 620-631, 640-786; Cengiz Orhonlu – Turgut Işınsal, “Osmanlı Devrinde Nehir Nakliyatı Hakkında Araştırmalar: Dicle ve Fırat Nehirlerinde Nakliyat”, TD, sy. 17-18 (1962), s. 77-102; Besim Darkot, “Kût-ül-amâre”, İA, VI, 1060-1061; J. H. Kramers – [J. B. Kelly], “Kūt al-ʿAmāra”, EI2 (İng.), V, 537-538.

banner242

Haber Kaynağı – Diyanethaber

0 0 0 0 0 0
YORUMLAR

s

En az 10 karakter gerekli

Sıradaki haber:

Piyango, toto, loto, iddia vb. talih oyunları oynamanın hükmü nedir? 2021

HIZLI YORUM YAP

0 0 0 0 0 0

Veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız. Detaylar için veri politikamızı inceleyebilirsiniz.